Vài kinh nghiệm giúp thanh thiếu niên cai nghiện ma túy

Sau một thời gian ngắn làm việc với các em nghiện ma túy, tôi rút ra được một vài kinh nghiệm, còn rất giới hạn và chưa được chính xác lắm. Tuy nhiên, trước mối nguy hiểm càng ngày càng lan rộng của cơn hồng thủy ma túy, tôi tạm đúc kết những kinh nghiệm ấy như vài nét khai phá, gởi tới các anh chị đang công tác ở sứ vụ này, và rất mong được trao đổi góp ý thêm.

I.      Nguyên nhân

1.  Những nguyên nhân hoàn cảnh

Có rất nhiều nguyên nhân đưa các bạn trẻ vào vòng kiểm tỏa của ma túy, ta cố gắng kể ra một số như sau:

Gia đình: Những em không có đời sống gia đình; hoặc gia đình có nhiều chuyện buồn, cha mẹ lục đục lo làm ăn, ít quan tâm đến con cái…

Môi trường sống: Hoàn cảnh sống chung quanh của các em, các bạn bè xấu, những môi trường dễ nhiễm độc: chợ búa, bến xe…

Biến cố: Gặp một khó khăn nào đó, như bị thi rớt, thất nghiệp, không chơi được với ai.

2.  Những nguyên nhân nội tại

Về tâm lý: Những người dễ rơi vào tình trạng nghiện ngập là những người thiếu một mối tương quan cụ thể, thiếu những giao tiếp thân tình và cụ thể; luôn cần tới những ve vuốt giác quan và cảm giác lạ…

Về nhân cách:

 Có thể đây là những người thiếu bản lãnh, không có khả năng quyết định khác với người khác, bị bạn bè lôi kéo…

Cũng có thể ham vui ( tâm hồn hời hợt).

Ảo tưởng về năng lực của mình (chủ quan)

Không có trách nhiệm với gia đình

Về kiến thức: Có thể đây là những người thiếu hiểu biết hoặc coi thường sự nguy hiểm của ma túy.

Về luân lý: Đời sống luân lý sa đọa, quen trộm cắp, quen phá làng xóm.

Về tương lai: Thiếu lý tưởng, bỏ học sớm, không biết làm gì khác hơn là lang thang chơi bời.

Bình thường nếu chỉ mới làm quen với các bạn nghiện ngập và qua một số câu hỏi, ta có thể khó xác định được đâu là nguyên nhân chính. Chính các bạn ấy, có lẽ cũng không thể hiểu mình hoặc có thể không trả lời trung thực lắm. Do đó, nên tìm hỏi han và trao đổi thêm về điều này với một người thân hoặc một người nào trong gia đình của người nghiện.

Sau một thời gian làm việc với các bạn nghiện, có lẽ chúng ta sẽ có thêm dữ kiện để hiểu đâu là nguyên nhân chính đưa tới tình trạng nghiện ngập. Nếu khám phá được nguyên nhân chính, việc giúp cai nghiện sẽ có thêm ánh sáng. Tuy vậy, phần lớn trong các hoàn cảnh, ta thấy có nhiều nguyên nhân ảnh hưởng tương tác và dính chùm vào nhau.

II.  Tiến trình giúp cai nghiện

1.  Trước khi “cắt cơn”

Trình bày những tai hại của ma túy: Ma túy phá hủy cuộc sống và tương lai của chính mình; làm khổ những người thân và có thể hủy hoại tất cả mọi sự tốt đẹp trong gia đình; nhân cách sa đọa, nhục nhã… tất cả là để thôi thúc sự dằn vặt trước bệnh nghiện.

Gợi lên lòng khao khát mãnh liệt muốn từ bỏ ma túy bằng mọi giá. Gợi lên lòng can đảm muốn vươn lên, không thể thua cuộc, không thể đánh mất cuộc đời cách dễ dàng như thế.

Có thể gợi ý cho các bạn ấy viết nhật ký để thấm sâu, hun đúc một sức mạnh tinh thần.

2.  Đang khi “cắt cơn”

Cần có sự hỗ trợ cảm thông, yêu thương, liên đới của  người thân trong những ngày cắt cơn.

Cần một người đồng hành, theo sát, khuyến khích, giữ vững quyết tâm và săn sóc khi cần.

Cần sự hỗ trợ của đời sống cầu nguyện, xưng tội, rước lễ, đọc kinh gia đình…

Bình thường việc cắt cơn có vẻ đau đớn, dằn vặt, nhưng không đến nỗi khó lắm. Phần lớn các bạn đã dũng cảm vượt qua được giai đoạn này. Nếu cần có thể nhờ một bác sĩ theo dõi.

3.  Sau khi cắt cơn

a.  Vần đề

Đây là gia đoạn khó nhất và phức tạp nhất. Ma túy không phải là một thứ virus nên không có những di hại thể lý nghiêm trọng lắm. Thật ra, có thể nói rằng ma túy chỉ là những triệu chứng thể lý và xã hội của một căn bệnh tâm hồn. Do đó, việc cai nghiện ma túy không thể giản lược vào bất cứ một giải pháp y học nào. Cai nghiện hiểu như là sự cắt cơn dằn vặt thể lý, đó là việc tương đối dễ. Nhưng để có thể bỏ vĩnh viễn, không tái nghiện, cần có những biện pháp chữa trị tâm hồn và điều này khó hơn rất nhiều.

Như thế cần phải xác định rằng trọng tâm của việc cai nghiện ma túy là chữa trị tâm hồn. Trong vấn đề này, mỗi con nghiện có hoàn cảnh riêng, cá tính riêng, cần người trợ giúp phải suy nghĩ, nhạy cảm để nhận ra những cách thức giải quyết riêng.

Bình thường các bạn trẻ ít khi có đủ can đảm để dứt khoát định cư, đi lập nghiệp luôn ở một nơi xa xôi hẻo lánh; các bạn luôn ảo tưởng nghĩ rằng sau khi đã cai nghiện xong, có thể dễ dàng trở về môi trường cũ và làm lại cuộc đời. Thế rồi, bình thường khi trở về môi trường cũ, nếp sinh hoạt cũ lại tái diễn, kèm theo những cám dỗ và rồi sa ngã lại… Do đó, điều quan trọng hơn vẫn là phải ổn định một nếp sinh hoạt lành mạnh tại chính môi trường sống thường ngày…

b.  Những “chiếc rễ” trong tâm hồn

Như trên đã nói, chúng ta có thể tìm thấy một nguyên nhân của căn bệnh nghiện ma túy. Tuy nhiên, khác với những căn bệnh khác, bệnh nghiện ma túy một khi đã xâm nhập, nó trở nên một đòi hỏi hết sức mãnh liệt, nó lợi dụng mọi nết xấu đã có, và tạo nên những nết xấu mới hầu có thể có thêm phương cách thỏa mãn cơn nghiện. Một cách nào đó ta có thể thấy bệnh nghiện ma túy, một khi đã xâm nhập, nó mau chóng trở nên “đại bàng”, nên “lãnh tụ”, nên đầu mối của mọi bệnh tật tâm hồn. Chính vì thế, ta thấy những CHIẾC RỄ chính của ma túy kể ra dưới đây hầu như bao hàm mọi tật xấu của một đời sống sa đọa.

1/ Không cảm thấy tình yêu thương trong gia đình: ít ý thức về công ơn cha mẹ. Đồng thời cũng thiếu những cảm nhận căn bản về giá trị cuộc sống: tình yêu, tình bạn tốt, hy sinh, phục vụ, trân trọng con người, niềm vui khi giúp đỡ người khác…

2/ Quen một lối sống vô trách nhiệm với gia đình; không nhận ra hoặc không biết làm cách nào để góp phần xây dựng chính gia đình của mình

3/ Thiếu lý tưởng, không mơ ước về tương lai, và thiếu quyết tâm hoặc không biết làm cách nào để thực hiện lý tưởng của mình.

4/ Thiếu bản lãnh trong giao tiếp; theo băng nhóm, sống dựa dẫm vào ý kiến của bạn bè; không có khả năng tỏ bày và chọn lập trường riêng khác với người khác.

5/ Thiếu đời sống đức tin, thiếu đời sống cầu nguyện, lơ là những giềng mối luân lý đời sống tôn giáo. Đồng thời đánh mất ý thức về luân thường: liêm chính, công bằng, chân thực…

6/ Thường ve vuốt những tình cảm cá nhân của mình; hay cảm thấy buồn và không biết làm gì cho qua ngày giờ trống vắng, không có khả năng chịu khổ; sống hời hợt, sống phù phiếm và chỉ tìm những thú vui chốc lát.

Chúng ta có thể thấy rằng nếu một thanh niên vẫn cảm thấy tình thương của cha mẹ, vẫn có trách nhiệm với gia đình, có đời sống luân lý tương đối tốt… thì chắc chắn sẽ khó rơi vào tình trạng nghiện ma túy hơn. Ngược lại, nếu một thanh niên đang muốn hoặc đã bắt đầu cai nghiện, nhưng lại vẫn còn giữ nguyên những “chiếc rễ” như trên, vẫn không có lý tưởng, không có trách nhiệm với gia đình, vẫn luôn cảm thấy buồn… thì hầu như chắc chắn sẽ rơi lại vào tình trạng nghiện ngập

Như thế, để có thể lấy cơn nghiện ra khỏi con nghiện, cần phải cắt đi tất cả những chiếc rễ nuôi dưỡng tình trạng nghiện ngập, “cô lập” tình trạng nghiện, rồi mới có thể bứng nó khỏi con nghiện. Đồng thời phải trồng những rễ mới để nuôi một nếp sống mới ( Những chiếc rễ mới chính là những gì ngược với những chiếc rễ nói trên: Cảm nhận được tình thương của gia đình; có trách nhiệm với những người chung quanh; có lý tưởng trong cuộc sống….)

Điều này phải trở nên như một sự thay đổi toàn bộ đời sống và là công việc lâu dài, cần phải hết sức kiên trì, nhẫn nại. Bình thường với một chiếc rễ thôi, ta cũng phải rỉ rã nhắc nhủ nhiều lần, soi sáng vấn đề, khuyến khích tạo điều kiện… mới có thể tạm cắt bỏ được. Nếu một người nghiện, chưa bỏ được ma túy, nhưng đã biết tỏ ra có trách nhiệm với gia đình, thì đã bớt một gốc rễ và có hy vọng hơn.

III.           Những nhân tố chính trong kế hoạch cai nghiện

1.     Gia đình

a.     Thái độ đối với người nghiện

Những thành viên trong gia đình cần phải hết sức thông cảm, kiên nhẫn, trợ giúp, và chấp nhận chịu khổ vì căn bệnh nghiện của người thân. Gia đình nào có người cha, người mẹ đã từng khóc vì thương con, thì gia đình ấy còn có hy vọng. Những gia đình nào mặc kệ con cái, hoặc chỉ biết trách móc, chửi rủa và “đuổi con đi cho khuất mắt” thì khó lắm!!!

Bình thường một người nghiện không dễ dàng bỏ hoàn toàn ngay tức khắc; gia đình cần phải sẵn sàng chấp nhận được những lần sa ngã lại; mà mỗi lần sa ngã lại như thế đều là những vố đau, luôn kèm theo những mất mát tiền bạc, uy tín, giờ giấc… Gia đình cần đón nhận những biến cố ấy trong thái độ nhẫn nại, yêu thương để giúp người nghiện chỗi dậy ngay, càng sớm càng tốt, và tiếp tục chương trình cai nghiện. Chính những lần chịu đựng trong sự nhẫn nại và yêu thương như thế sẽ giúp người nghiện cảm nhận được tình thương của những người thân, và đây là nguồn động lực rất lớn để họ tiếp tục phấn đấu. Nếu không người nghiện rơi hoàn toàn vào tình trạng cũ, càng lún sâu hơn vào cơn nghiện, rồi tình trạng còn tệ hại hơn và những lần sau lại càng khó khăn hơn.

b.     Duyệt lại bầu khí gia đình

Mặt khác, cần duyệt xét lại chính nếp sống gia đình. Rất nhiều khi, để thay đổi nếp sinh hoạt của người nghiện, chính gia đình cần thay đổi nếp sinh hoạt của mình trước đã:

+ Tạo bầu khí gia đình ấm cúng:

Gia đình cần tạo được bầu khí liên đới, dễ nói chuyện với nhau, có những quan tâm cụ thể đến sinh hoạt của nhau.

Trong nhà có nơi chốn dành cho việc trao đổi những câu chuyện thường ngày chẳng hạn cách thức xếp bàn ghế trong nhà.

Có những sinh hoạt gia đình, có liên đới trong một vài công việc chung; những bữa ăn chung; những buổi đi chơi chung; quan tâm đến những ngày giỗ, dịp sinh nhật của nhau, ngay thi cử hoặc dịp thi đậu của một thành viên…

+ Đời sống luân lý của bố mẹ hoặc những người lớn

Khi đời sống của chính bố mẹ đã là một gương mù lớn mà lại cứ la mắng con cái, “lên mặt” dạy dỗ thì chắc chắn sẽ gây nên một sự phản kháng hết sức nguy hiểm trong tâm hồn con cái.

Nếu cha mẹ có những lỗi lầm trong qua khứ hoặc chưa thay đổi được một số tật xấu nào đó, tốt nhất là phải nói chuyện thân tình, chia sẻ khó khăn chung và khuyến khích con cái vươn lên.

+ Cách thức cha mẹ và những người trong gia đình đối xử với nhau

Những trục trặc về tâm lý thường là do những mối tương quan không lành mạnh trong gia đình; điều này không dễ có gia đình nào né tránh được. Tuy nhiên, nhưng người có trách nhiệm trong gia đình cần phải nhận ra được điều gì có tác dụng chính yếu làm căng thẳng bầu khí gia đình, và ít nhất tỏ ra có thiện chí muốn thay đổi.

Nhiều khi con cái không được tín nhiệm trong gia đình, cảm thấy mình bị dư thừa..; cần phải cho thanh thiếu niên đảm nhận trách nhiệm đúng lứa tuổi cua mình.

Bố quá độc tài, áp đặt cách thức suy nghĩ của mình.

Mẹ nói quá nhiều…, hay chê con cái, và thường không chịu chấp nhận bất cứ chuyện gì khác ý mình, dù là chuyện nhỏ, hay nhiều khi không phải là chuyện đúng sai mà chỉ vì ý thức riêng tư mà thôi.

Tất cả những mối tương quan gây căng thẳng trong gia đình như: Con yêu con ghét, đứa này thì quá giỏi, được khen, đứa kia lại bị chê bai.

2.     Bản thân người cai nghiện

a.            Điều quan trọng nhất là người nghiện phải tỏ ra có thiện chí. Nếu người cai nghiện không có thiện chí muốn cai, không muốn thay đổi nếp sống thì không thể có phương cách nào, không có phương thuốc nào, không có sự trợ giúp nào có thể thay đổi được, cho dù là một sự kiểm soát kỹ lưỡng, xiềng xích hay cầm tù đi nữa.

b.            Người cai nghiện cũng cần khẳng định quyết tâm của mình; không thể thua cuộc, không thể đánh mất cuộc đời quý báu của mình và đánh mất cuộc sống hạnh phúc của những người thân yêu. Người nghiện phải luôn tin tưởng và liên đới với gia đình, với người đồng hành, chứ không được dối trá hay sợ hãi để rồi tự nghĩ rằng mình sẽ giải quyết một số khó khăn nào đó, khỏi làm phiền đến người khác…

c.             Sau hết, người cai nghiện cần phải coi việc cai nghiện như một “mặt trận” phải chiến đấu; tự mình lên kế hoạch, bàn bạc kế hoạch đó với gia đình và với người phụ giúp, và xoay sở bằng mọi cách để vượt lên từng giai đoạn một, chiến đấu với từng vấn đề một. Tốt nhất người cai nghiện nên có một cuốn nhật ký của mình, trong đó có thể ghi rõ kế hoạch cụ thể, nhận thức rõ từng khó khăn, theo dõi từng bước tiến, và tìm hay bàn bạc phương cách để giải quyết.

3.     Người đồng hành

a.       Bình thường hầu hết các gia đình đều có những giới hạn, khó khăn, khó khăn về tài chính, về thái độ một thành viên nào đó, về môi trường xung quanh… và những khó khăn đó luôn là nguy cơ làm cho tiến trình cai nghiện bị thất bại. Như thế, hết sức cần có một người đồng hành, liên đới chia sẻ những khó khăn.

b.       Người đồng hành cũng phải đảm nhận việc cung cấp một số bài học giúp người nghiện thay đổi một số nhận thức. Có thể dựa vào những gốc rễ nói trên để phác thảo những điều cần nói chuyện với các bạn nghiện như: Học biết yêu thương gia đình, biết sống có lý tưởng… Những bài học này nên khởi đầu bằng việc phân tích từ chính sai lạc, nguy hại, tính phá hủy của những tật xấu; rồi khơi dậy nhu cầu thay đổi lối sống. Đừng nên áp đặt những đòi hỏi luân lý như những khuôn mẫu cứng nhắc.

c.        Việc thay đổi một tật xấu bình thường là một việc hết sức khó khăn; không dễ gì giúp một thanh niên, không nghiện ma túy từ bỏ lối sống vô trách nhiệm với gia đình. Thế nhưng, theo kinh nghiệm của tôi, giúp một thanh niên nghiện ma túy từ bỏ những gốc rễ xấu của tâm hồn, chẳng hạn cách sống vô trách nhiệm, lại tương đối dễ hơn nhiều. Lý do là vì các con nghiện đã quá đau khổ và tủi nhục vì tình trạng nghiện ngập. Chính đây là nguồn hy vọng lớn cho việc giúp cai nghiện ma túy.

Ba nhân tố cần thiết để giúp chiến thắng bệnh nghiện ma túy đó là: bản thân người nghiện, gia đình, và người đồng hành. Cả ba nhân tố đều hết sức cần thiết. Hơn nữa trong lòng ba nhân tố ấy, mỗi yếu tố cũng đều cần thiết, vì chỉ cần một nguyên nhân nhỏ, bình thường cũng đủ để xô đẩy người cai nghiện rơi vào căn bệnh cũ.

Chúc thành công – Chúc thành công – Chúc thành công

Tư Cù, O.P

Chỉnh sửa bài viết Micae Trần Văn Thành